XXI Forum Nowej Gospodarki z rekomendacjami dla transformacji ciepłownictwa

Odpady komunalne, osady ściekowe i wody kopalniane mogą zastąpić węgiel w ciepłownictwie średnich i małych miast województwa śląskiego – takie wnioski płyną z rekomendacji opracowanych po XXI Forum Nowej Gospodarki „Śląsk na energetycznym zakręcie: Ciepło z odpadów, osadów i wód kopalnianych”. Eksperci podkreślają, że region dysponuje zarówno technologią, jak i finansowaniem, a brakującym elementem jest decyzja instytucjonalna, która pozwoli przejść od pojedynczych inwestycji do skoordynowanej transformacji całego systemu ciepłowniczego.

Podczas Forum prezesi największych śląskich spółek ciepłowniczych potwierdzili konkretne terminy odejścia od węgla: Fortum w Zabrzu do 2027 roku, Dalkia i PEC Gliwice do 2029 roku. To już nie deklaracje strategiczne, lecz harmonogramy inwestycyjne wymuszone przez rosnące koszty emisji CO₂ oraz unijne wymogi efektywności energetycznej. W praktyce oznacza to, że śląskie ciepłownictwo wchodzi w ostatnią fazę epoki węglowej, a decyzje podejmowane w najbliższych latach zadecydują o bezpieczeństwie energetycznym regionu na kolejne dekady.

Województwo śląskie posiada unikalny w skali kraju zestaw lokalnych zasobów energetycznych, które mogą zastąpić paliwa kopalne. Region wytwarza rocznie około 500 tys. ton odpadów nadających się do termicznego przekształcenia, około 66 tys. ton suchej masy osadów ściekowych o kaloryczności zbliżonej do węgla brunatnego, a w wodach kopalnianych drzemie potencjał cieplny szacowany na około 100 MW. Co ważne, technologie są już sprawdzone i działają w warunkach śląskich: Elektrownia Fortum w Zabrzu przetworzyła ponad milion ton paliwa RDF, a w Gliwicach powstaje Park Zielonej Energii integrujący różne źródła energii, stanowiący modelowy przykład hybrydowego systemu ciepłowniczego.

Autorzy rekomendacji podkreślają, że bariery hamujące transformację nie mają charakteru technologicznego ani finansowego, lecz instytucjonalny. Brakuje koordynacji między operatorami sieci, samorządami i instytucjami finansującymi, a ścieżki regulacyjne dla projektów hybrydowych są niejasne. W efekcie nawet gotowe projekty napotykają trudności proceduralne.

– Śląsk od lat kojarzy się z węglem, ale to właśnie ten region ma dziś najlepsze karty do rozegrania sprawiedliwej transformacji ciepłownictwa. Odpady, osady i wody kopalniane to zasoby, których nie ma żaden inny region w kraju. Naszą rolą jako parku naukowo-technologicznego jest łączenie nauki, samorządów i biznesu wokół konkretnych, wdrożeniowych rozwiązań, a nie kolejnych deklaracji – mówi Roman Trzaskalik, wiceprezes Zarządu Parku Naukowo-Technologicznego Euro-Centrum. 

Kluczową rekomendacją dokumentu jest powołanie Śląskiej Platformy Transformacji Ciepłownictwa (REC-S1) – stałego mechanizmu koordynującego działania samorządów, Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, Urzędu Marszałkowskiego i spółek komunalnych. Platforma miałaby agregować mniejsze projekty w większe portfele inwestycyjne, ograniczając ryzyko postrzegane przez banki i ułatwiając dostęp do finansowania, a także prowadzić regionalny rejestr zasobów energetycznych i harmonogramów odejścia od węgla, co pozwoliłoby gminom planować transformację w oparciu o wspólne, aktualne dane.

-Forum Nowej Gospodarki nie miało być kolejną konferencją z listą postulatów. Chcieliśmy dać samorządom i spółkom komunalnym coś konkretnego: gotowe modele technologiczne i finansowe, które można wdrożyć bez czekania na przełom legislacyjny. Rekomendacje trafiają teraz do Urzędu Marszałkowskiego, GZM oraz prezydentów i burmistrzów miast regionu – mówi Patryk Białas, organizator XXI Forum Nowej Gospodarki. 

Dokument wskazuje również pilną potrzebę zmian legislacyjnych. W szczególności chodzi o stworzenie instrumentu prawnego umożliwiającego Spółce Restrukturyzacji Kopalń zawieranie długoterminowych (15–20‑letnich) kontraktów na dostęp do wód kopalnianych. Bez tego rozwiązania projekty wdrożeń pozostaną jedynie eksperymentami, a nie elementem systemowej transformacji.

XXI Forum Nowej Gospodarki oraz powstałe w jego następstwie rekomendacje powstały w związku z realizacją projektu "PPO WSL 2030. Utworzenie Regionalnego Obserwatorium Innowacji", współfinansowanego ze środków UE w ramach programu FESL 2021-2027.